GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE SPOR HUKUKU

Sporun, günden güne endüstriyelleşmesiyle beraber yeni sorunlar, uyuşmazlıklar çıkmış ve tüm bunların çözümü açısından sporun hukuki boyutu da sporla birlikte büyük bir önem kazanmıştır. Spor hukuku; sporcuları, kulüpleri, federasyonları ve organizasyonları düzenleyen özel bir hukuk alanı olarak gelişmiştir ve günümüzde hukukun en önemli dallarından biri olmuştur. Spor, doğduğu andan itibaren her zaman bir kural ve adalet mekanizmasına ihtiyaç duymuştur zamanla kurumsallaşmış ve çeşitli kurum kuruluşlar ortaya çıkmıştır. Günümüzde dahi bu hukuk dalı hala daha gelişmektedir.

SPOR HUKUKUNUN DOĞUŞU-ANTİK DÖNEM SPOR HUKUKU

Günümüz olimpiyat sporlarının çoğunun temeli olan Antik Yunan Medeniyet ’inde düzenlenen olimpiyatlar, spor hukukunda temelini oluşturuyordu. Modern bir hukuka dayalı spor kuralları olmasa dahi bu dönem için oldukça güzel örnekler vardır. İlk olarak; birçok şehir medeniyetine sahip olan Yunan Medeniyeti, bu şehir devletlerinin sürekli birbirleri aralarındaki savaşlara ve türlü çekişmelere tanık oluyordu ancak gel gelelim sıra olimpiyatlara geldiğinde (Ekecheiria) Kutsal Ateşkes ilan edilir ve bu sayede tüm savaşlar dururdu. Ekecheiria, sporcuların ve seyircilerin oyunların yapılacağı Olympia bölgesine güvenle seyahat edebilmesi için devletler üstü bir koruma kalkanı sağlardı. Bu ateşkesi ihlal eden şehir devletlerine (örneğin bir dönem Sparta'ya yapıldığı gibi) çok ağır para cezaları verilir ve oyunlardan menedilirlerdi. İlk yazılı kurallar ve sözleşmeler bu dönemde ortaya çıkmıştı örneğin, sporcuların özgür Yunan vatandaşı olması ve en az 10 ay idman yaptığını kanıtlaması gerekirdi ve olimpiyat hakemleri önünde yemin ederlerdi. Sporun en çetrefilli alanı şike ve doping cezalarına da ilk kez bu dönemde rastlanmıştır. Büyük ödüllere sahip olan bu olimpiyatlar için hile yapmaya kalkışan sporcuların emleketleri, baba adları ve memleketleri Zanes heykellerine dikilir ve Zeus Tapınağında sergilenirdi. Görüldüğü gibi spor, daha en başından beri sadece fiziksel bir güç gösterisi değil; kurallarla, yeminlerle ve ağır hukuki yaptırımlarla korunan kutsal bir organizasyondu. Antik çağda heykellerle sağlanan bu adalet arayışı, yüzyıllar sonra modern federasyonların kurallarına evrilecekti.

MODERN SPORUN DOĞUŞU VE KURUMSALLAŞMASI

Tarihler 19. Yüzyıla geldiğinde geçmiş yıllardan bugüne kadara gelen spor, amatör ruhunu uzun süre devam ettirmiş daha çok yerel eğlenceler, turnuvalar ile varlığını sürdürmüştür ancak Sanayi Devriminin de gelmesiyle spor artık daha çok kurumsallaşmaya başlamış ve dönemin İngiltere’sinde ilk kez yazılı ve kurumsal hale gelmiştir, bugün bildiğimiz futbol, tenis, boks gibi branşların kuralları bu dönemde yazılmaya başlandı. Spor, sokak oyunu olmaktan çıkıp aristokratların ve okulların disiplin aracı haline geldi şöyle, 1800'lerin ortalarında İngiltere’deki Cambridge ve Eton gibi prestijli okullarda, öğrenciler arasında oynanan oyunları düzene sokmak için ilk yazılı kurallar kaleme alındı. Örneğin, 1863 yılında İngiltere Futbol Federasyonu’nun (FA) kurulmasıyla futbolun kuralları ilk kez resmi bir metne döküldü. Bu durum, spor hukukunun en temel unsurlarından biri olan "yazılı kural" ilkesinin doğuşuydu.Federasyonlar ise, sporun popülerleşmesi ve kitleleri peşinden sürüklemesi, branşları yönetecek merkezi otoritelere ihtiyaç duyulmasına yol açtı. Kulüpler birleşerek federasyonları oluşturdu. Bu yerel federasyonlar, kendi iç işleyişlerini düzenlemek amacıyla ilk tüzükleri ve disiplin talimatnamelerini yayımlamaya başladılar, böylece spor hukuki bir altyapıya kavuştu. Modern Olimpiyatların doğuşu FİFA, IAAF gibi kuruluşların kurulması spor hukukuna yeni bir soluk kazandırmış ve spor uluslararası bir eğlence sektörü haline gelip hukukla içli dışlı olmaya başlamıştır. Artık spor, devletlerin sınırlarını aşmıştı. Bu dönemde spor dünyası, devletlerin yerel mahkemelerine ve siyasi müdahalelerine karşı kendi sınırlarını korumak için çok önemli bir ilke geliştirdi: Sporun Özerkliği. Uluslararası federasyonlar, devletlerin kendi iç hukuk sistemlerinden bağımsız, küresel olarak uygulanan ve "Lex Sportiva" (Sporun Hukuku) olarak adlandırılan kendilerine has bir hukuk düzeni yaratmaya başladılar. Amaç netti: Dünyanın neresinde olursa olsun, aynı spor branşında aynı kuralların uygulanmasını sağlamak ve uyuşmazlıkları devletlerin hantal yargı sistemlerine bırakmadan, sporun kendi dinamikleri içinde çözmek.

ENDÜSTRİYELLEŞEN SPORDA BÜYÜK KIRILMALAR

Spor artık sadece bir eğlence aracı değil, büyük yatırımlar dev sponsorlar cep yakan sözleşmeler ve astronomik bedellere sahip olan yayın haklarıyla inanılmaz derecede para döndüren bir sektör haline gelmişti. Bu gelişmelerin ışığında 1984 yılında CAS Court of Arbitration for Sport / Spor Tahkim Mahkemesi) kuruldu. CAS spor dünyasının kendi içindeki bir üst mahkemesiydi, başlarda uyuşmazlıklar için devlet mahkemelerine giden spor adamları gayet yavaş işleyen bir adalet süreci ve sporun dinamiklerini tam manasıyla anlayamayan devlet mahkemeleriyle karşılaştılar ayrıca devlet mahkemeleri birbirlerinden çoğu zaman farklı karar veriyordu ve bu uluslararası bir krize neden oluyordu. İşte bu kaosa son vermek adına, dönemin Uluslararası Olimpiyat Komitesi (IOC) Başkanı Juan Antonio Samaranch’ın vizyonuyla 1984 yılında İsviçre’nin Lozan kentinde CAS (Spor Tahkim Mahkemesi) kuruldu. CAS bir devrim niteliğindeydi burada uyuşmazlıklar bağımsız uzmanhakemler tarafından çözülüyor, nihai bağlayıcı kararlar alınıyor ve yargılama çok hızlı oluyordu. Bosman adlı bir futbolcu açtığı dava ile zamanı geldiğinde tüm dengeleri yeniden değiştirecekti.

BOSMAN KURALI

90’lı yıllarda futbolcular ve diğer sporcular bulundukları kulüplerin adeta bir malı olarak görülüyordu, ayrıca bir futbolcunun sözleşmesi bitse bile, başka bir takıma transfer olabilmesi için yeni kulübünün eski kulübüne bir "bonservis bedeli" ödemesi zorunluydu. Belçika’nın RFC Liège takımında oynayan Jean-Marc Bosman’ın sözleşmesi 1990 yılında bitti ve Fransız kulübü Dunkerque ile anlaştı. Ancak Liège kulübü, sözleşmesi bitmesine rağmen Bosman için fahiş bir bonservis bedeli talep etti ve transferi engelledi. Bunun üzerine kulübü Bosman'ıkadro dışı bıraktı ve maaşını dörtte birine düşürdü. Sıradan bir futbolcunun kariyerini bitirebilecek bu haksızlık karşısında Bosman pes etmedi ve konuyu Avrupa Adalet Divanı’na (AAD) taşıdı. 5 yıl süren amansız bir hukuki mücadelenin ardından, 15 Aralık 1995’te mahkeme tarihi kararını açıkladı.

Mahkeme, UEFA ve federasyonların kurallarının, Avrupa Birliği’nin en temel ilkelerinden biri olan "İşçilerin Serbest Dolaşımı" hakkını ihlal ettiğine hükmetti. Bu olayla sözleşmesini elinde bulunduran futbolcular özgür sayıldı ve yabancı sınırına büyük bir darbe indi. Önemli yeri ise sporun tamamen özerk bir hukuka sahip olamayacağıydı.

DÜNYADA VE ÜLKEMİZDE YANKI UYANDIRAN BAZI YARGILAMLAR VE YAPTIRIMLAR

2006 yılında Calciopoli skandalı ile anılan olayda dünyanın en başarılı kulüplerinden olan Juventus hakemleri manipüle ettiği gerekçesiyle şike yaptığı ortaya çıkmış ve kulüp küme düşürülmüştü ve ardı ardına kaptan Nedved hariç çoğu yıldızını kaybetmişti Ülkemizde ise çoğu kulübümüz transfer yasağı yemiştir örneğin güncel olarak Ankaragücü geçmiş oyuncuların borçları gerekçesiyle 3 dönem transfer yasağı yemiştir. En çok tartışılan konu ise Fenerbahçe’nin beraat ettiği 3 Temmuz sürecidir aynı yılda Beşiktaş’ta şike ile anılıp daha sonra beraat etmiştir. Ülkemizin en fazla şampiyon olan takımı Galatasaray ise finansal fairplay engeline takılmıştır bu kulübün çok fazla para harcaması ve zarar sınırını aşmasıyla ilgilidir hatta bu sınırı üst üste aşan Galatasaray yılında UEFA Kulüp Finansal Kontrol Kurulu (CFCB) tarafından 1 yıl Avrupa kupalarından men cezası aldı. Bu ceza, spor hukukunun finansal kurallara uyulmadığında sportif başarıyı nasıl baltalayabileceğini gösteren acı bir tecrübeydi.

SONUÇ

Antik Yunan’daki Zanes heykellerinin gölgesinden 19. yüzyıl İngiltere’sindeki ilk yazılı kurallara; CAS’ın bağımsız yargısından Bosman’ın başlattığı endüstriyel devrime kadar spor hukuku, sporun kendi evrimiyle birlikte büyüdü. Juventus ve 3 Temmuz süreçlerinde gördüğümüz etik sınavlar ile Galatasaray ve Ankaragücü örneklerinde karşımıza çıkan finansal yaptırımlar bize tek bir gerçeği fısıldıyor: Modern dünyada spor, artık sadece yeşil sahalarda, parkelerde veya kortlarda oynanan bir oyun değil; milyar dolarlık devasa bir endüstridir. Budev ekosistemde kulüplerin, sporcuların ve yöneticilerin geleceği sadece atılan gollerle ya da kırılan rekorlarla belirlenmiyor. Bugünün spor dünyasında kalıcı olmak, kurallara uymaktan, finansal disiplini sağlamaktan ve güçlü bir hukuki altyapıya sahip olmaktan geçiyor. Çünkü çok iyi biliyoruz ki; sahada ter dökerek kazanılan zaferler, masada doğru hukuki adımlarla korunmadığı sürece her an kaybedilmeye mahkumdur.

YAZAR: MUHAMMET ARDA UZUN